Çocuğunuzun Zihinsel Gelişimi sayfasına dön

Enneagram nedir?

Enneagram nedir?

Kısaca: Enneagram, insanları dokuz kişilik tipine ayıran bir mizaç modelidir. Her tipin bir temel korkusu ve bir temel arzusu olduğunu söylüyor; davranıştan çok davranışın ardındaki nedene bakıyor. Kendinizi, eşinizi ve çocuğunuzu daha şefkatle anlamak için güzel bir bakış açısı; bilimsel bir test ya da çocuğunuza koyacağınız bir etiket değil. Yazıda dokuz tipi ve ebeveynlerin bu modeli çocuklarına bakarken nasıl kullanabileceğini hiç duymamış biri için sade bir dille anlattık.

Okuma süresi yaklaşık 6 dakika

Enneagram blogumuzdaki birkaç yazıda geçiyor ve çocuğunuzu anlamak için ilginç bir bakış açısı sunuyor; hiç duymamış olanlar da rahat takip edebilsin diye konuyu baştan, sade bir dille anlatıyoruz.

Dünyada insanların mizacını anlatan pek çok model var. Biz enneagramı bunlardan biri olarak görüyoruz; ama hem yetişkinlere hem de çocuklara yeni bir pencere açtığına inanıyoruz. Bu yazı, o pencereden ilk kez bakacaklar için.

Enneagram nedir?

Enneagram, insanları dokuz temel mizaç tipine ayıran bir model. Adı Yunancadaki “dokuz” ve “çizim” sözcüklerinden geliyor: Model, dokuz noktalı bir çemberle gösterilir ve her nokta bir tiptir. Tipler 1'den 9'a numaralanır; ama bu numaralar bir sıralama ya da puan değil. Enneagram Institute'a göre numaralar “değer yargısı taşımasın” diye seçilmiş ve hiçbir tip ötekinden daha iyi ya da daha kötü değil.

Enneagramı ilginç kılan şeylerden biri, ne yaptığınıza değil neden yaptığınıza bakması. İki çocuk düşünün: İkisi de oyundan sonra oyuncaklarını özenle topluyor. Biri her şey yerli yerinde olsun diye, öteki annesinin yüzü gülsün diye. Dışarıdan aynı davranış, içeriden iki ayrı dünya. Model bu “neden”i iki duyguyla anlatıyor: Her tipin en çok önemsediği bir şey (temel arzu) ve en çok çekindiği bir şey (temel korku) var. Bu yüzden enneagram, bir insanı kutuya koymaktan çok onu anlamaya çalışan bir model gibi okunuyor.

Dokuz tip kısaca

Aşağıdaki tablo Enneagram Institute'un her tip için verdiği temel arzu ve temel korku ifadelerinin kısa ve sade bir özeti (Türkçesi bizim çevirimiz):

Tip Kurumun verdiği ad En çok önemsediği En çok çekindiği
1 Reformer (Reformcu) İyi, dürüst ve dengeli olmak Kusurlu ya da bozuk olmak
2 Helper (Yardımsever) Sevildiğini hissetmek İstenmemek, sevilmeye değmemek
3 Achiever (Başarı odaklı) Değerli hissetmek Değersiz olmak
4 Individualist (Bireyci) Kendini ve kendi anlamını bulmak Kimliği ve önemi olmamak
5 Investigator (Araştırmacı) Yetkin olmak İşe yaramaz ya da yetersiz olmak
6 Loyalist (Sadık) Güvenlik ve destek Desteksiz ve yönlendirmesiz kalmak
7 Enthusiast (Hevesli) Doyum, ihtiyaçlarının karşılanması Yoksun kalmak, acı çekmek
8 Challenger (Meydan okuyan) Kendini korumak, hayatını kendi yönetmek Başkalarınca kontrol edilmek ya da zarar görmek
9 Peacemaker (Barışçıl) İç denge, huzur Kayıp ve ayrılık

Tabloya bakıp kendinizi, eşinizi ya da bir arkadaşınızı bulmanız çok olası. Bu “ben bu satırı bir yerden tanıyorum” hissi, enneagramı ilginç kılan şeylerden biri.

Akıl, kalp, beden: üç merkez

Dokuz tip, dünyaya yaklaşma biçimlerine göre üç gruba ayrılıyor. Enneagram Institute'u kuran Don Riso ve Russ Hudson'a göre bu gruplar, her tipin çocukken en çok neyi istediğini de anlatıyor:

  • İçgüdü (beden) merkezi, 8, 9 ve 1: kendine ait bir alan, özerklik.
  • Duygu (kalp) merkezi, 2, 3 ve 4: ilgi, görülmek, değer verilmek.
  • Düşünce (akıl) merkezi, 5, 6 ve 7: güven, emniyet.

Yazarların güzel bir notu var: Duygu merkezindeki biri ötekilerden “daha duygusal”, düşünce merkezindeki biri “daha akıllı” değil. Merkez, kişiliğin en çok hangi alanın etrafında örüldüğünü gösteriyor.

Kanatlar, oklar ve düzeyler

Model bu temelin üzerine birkaç güzel ayrıntı daha ekliyor:

  • Kanatlar. Her tipin iki komşusundan biri ona kendi rengini katar; Riso ve Hudson'ın deyişiyle “kimse saf bir tip değildir”.
  • Oklar. Kişi rahatladığında ve geliştiğinde bir başka tipin güzel yanlarına, stres altındayken de bir başka tipin zorlandığı yanlara doğru kayar. Örneğin Enneagram Institute'a göre gelişen bir Bir, Yedi gibi daha kendiliğinden ve neşeli olur; stres altında ise Dört gibi birden karamsarlaşabilir.
  • Gelişim düzeyleri. Aynı tip sağlıklı, ortalama ya da zorlanan bir hâlde yaşanabilir; insan gün içinde bile bu yelpazede gidip gelir. Yani tip bir etiket değil, bir yelpaze.

Enneagram'ın kısa hikâyesi

Dokuz noktalı sembolün kendisi çok eski: Riso ve Hudson'a göre en az 2.500 yıllık. Dokuz tipin ardındaki bazı fikirler de dördüncü yüzyılın çöl keşişlerine kadar gidiyor. Sembolü modern Batı'ya taşıyan kişi, Yunan-Ermeni kökenli düşünür G. I. Gurdjieff oldu; ama Gurdjieff onu kişilik tipleri için değil, doğadaki süreçleri anlatmak için kullandı.

Dokuz kişilik tipini bu sembolün üzerine ilk kez 1950'lerde Bolivyalı Oscar Ichazo yerleştirdi. 1970'te psikiyatr Claudio Naranjo, Şili'nin Arica kentinde Ichazo'nun programına katıldı; tipleri psikoloji bilgisiyle genişletti ve Kaliforniya'da öğretmeye başladı. Model oradan Cizvit inziva evlerine, oradan da Don Riso'ya ulaştı. Riso ve Hudson tip betimlemelerini zenginleştirdi, gelişim düzeylerini ekledi ve Enneagram Institute'u kurdu. Bugün okuduğunuz enneagram, eski bir sembolle yirminci yüzyılın psikolojisinin buluştuğu yer.

Tipinizi nasıl bulursunuz?

En çok başvurulan yol bir test: Enneagram Institute'un RHETI testi 144 ifade çiftinden oluşuyor ve yaklaşık 40 dakika sürüyor. Test yerine tip tanımlarını okuyup “hangisi bana en yakın?” diye düşünmek de bir yol. Kurum, kendi tipinizi ararken nasıl davranmak istediğinizi değil, hayatınızın büyük bölümünde gerçekte nasıl davrandığınızı düşünmenizi öneriyor. Riso ve Hudson'a göre insanlar tiplerini bulduklarında çoğu zaman aynı anda bir rahatlama ve hafif bir mahcubiyet dalgası hissediyor; kendini bu kadar iyi tanınmış hissetmek biraz şaşırtıcı.

Bir de şu güzel öneri var: Enneagram en iyi, önce kendinize bakınca işliyor. Kurum, başkasının tipini bulmaya çalışırken “her zaman daha ince buzun üzerinde” olduğumuzu, sağlam bir sonuç için de bir kişiyi farklı koşullarda, zaman içinde izlemek gerektiğini yazıyor. Yani bir tanıdığınıza hemen bir numara yapıştırmak enneagramın ruhuna da uygun değil.

Ebeveynler için: çocuğa bakmanın yeni bir yolu

Enneagramın ebeveynlere açtığı pencere tek bir soruda saklı: “Bu davranışın altında ne olabilir?”

Enneagram Institute'a göre baskın tipimizle doğarız ve çocuklarda ayrı bir benlik duygusu dört beş yaş civarında belirginleşir; ama bu yaşlarda kimlik hâlâ “çok akışkandır”. Bu yüzden enneagram öğretmenleri çocuğa erkenden bir numara vermek yerine onu merakla izlemeyi öneriyor. Enneagram üzerine bir ebeveynlik kitabı yazan Ann Gadd'ın deyişiyle enneagram “bir silah değil, harika bir araç”.

Çocuğunuzu bu gözle izlemek için bizim hazırladığımız birkaç soru:

  • Yeni bir oyuncakla ya da yeni bir ortamla karşılaşınca ne yapıyor: hemen atılıyor mu, önce uzaktan mı bakıyor, size mi dönüyor?
  • Bir şeyi beceremeyince ne hissediyor: üzülüyor mu, kızıyor mu, vazgeçiyor mu, tekrar mı deniyor?
  • Ona en çok ne iyi geliyor: onay, güven, özgürlük, sakinlik, ilgi?
  • En çok neye itiraz ediyor: kontrol edilmeye mi, yalnız bırakılmaya mı, değişikliğe mi?

Bu soruların cevapları size çocuğunuzun mizacı hakkında çok şey söyler; en güzel görüldüğü yerlerden biri de oyun. Enneagramla birlikte okuduğunuzda ise “bu çocuk neye ihtiyaç duyuyor?” sorusuna yeni bir dil kazanırsınız. Bir etiket olarak değil, bir merak olarak.

Dokuz tipin çocuklukta nasıl görünebileceğini Çocuğunuzun enneagram tipi var mı? yazımızda, enneagramın oyuncak seçimine bakışını da Enneagram tipine göre oyuncak seçilir mi? yazımızda anlattık.

Sık sorulan sorular

Enneagram bir kişilik testi mi?

Enneagram bir model; tipi bulmak için testler var, en yaygını RHETI. Test dışında, tip tanımlarını okuyup kendinizi gözlemlemek de bir yol.

Dokuz tipten hangisi daha iyi?

Hiçbiri. Enneagram Institute numaraları özellikle değer yargısı taşımasın diye seçtiğini söylüyor. Her tipin kendine özgü güzellikleri ve zorlandığı yerler var.

Çocuğumun enneagram tipini öğrenebilir miyim?

Enneagram'a göre her çocuk baskın bir tiple doğuyor; ama çocukluk yılları kimliğin hâlâ şekillendiği bir dönem. Enneagram yazarları bu yüzden çocuğa erken bir numara vermek yerine onu zaman içinde, farklı durumlarda izlemeyi öneriyor. Ayrıntısını Çocuğunuzun enneagram tipi var mı? yazımızda anlattık.

Tipim hayat boyu değişir mi?

Kurum, kişinin temel tipinin değişmediğini söylüyor; ama kişi sağlıklı ya da stresli dönemlerde başka tiplerin özelliklerine doğru kayabilir.

Enneagram'ın öteki mizaç modellerinden farkı ne?

Mizaç modellerinin çoğu çocuğun nasıl tepki verdiğine bakar: ne kadar hareketli, yeniye ne kadar çabuk ısınıyor, bir işe ne kadar dalıyor. Enneagram ise bir adım içeri, bu tepkinin nedenine, kişinin en çok neyi önemsediğine ve neden çekindiğine bakar. Biz ikisini birbirini tamamlayan pencereler olarak görüyoruz.

Kaynaklar