Dünyanın ilk oyuncak dükkânı hangisiydi?

10 Ekim 2026

Kısaca: Nürnberg'de oyuncak 1400'lerden beri ticari olarak üretiliyordu ama yüzyıllarca başka mallarla birlikte, panayırlarda ve tüccar dükkânlarında satıldı; yalnızca oyuncak satan dükkânlar 19. yüzyılın ortasında ortaya çıktı. Hamleys 1760'ta kurulduğunu söylüyor; ancak ticaret rehberlerinde 1820'lerden önce bir Hamley kaydı bulunamamış. İstanbul'un oyuncak çarşısı ise Eyüp'tü; Evliya Çelebi 17. yüzyılda İstanbul'da 100 oyuncakçı dükkânı sayıyor.

Okuma süresi yaklaşık 10 dakika

Bugün bir oyuncakçıya girdiğimizde rafların hepsinin çocuklar için olduğunu düşünürüz. Bu düzen sanıldığından yeni. Oyuncak ticareti yüzyıllar boyunca başka malların arasında, panayır tezgâhlarında ve gezgin satıcıların sırtında yapıldı.

“Dünyanın ilk oyuncak dükkânı” diye arayınca karşınıza çoğunlukla Londra'daki Hamleys çıkar. Biz de oradan başlamak istedik; ama önce bir soru sormamız gerekti: İlk oyuncak dükkânı derken neyi kastediyoruz?

Önce üretim, sonra dükkân

Nürnberg Oyuncak Müzesi'ni 1994–2014 arasında yöneten ekonomi tarihçisi Helmut Schwarz, oyuncak ticaretinin gelişimini şöyle sıralıyor:

• Ticari oyuncak üretimi ilk kez 1400 civarında Nürnberg'de belgeleniyor.
• 15. yüzyılda uzak bölgelerle ticaret yapan Nürnbergli tüccarlar oyuncağı başka mallarla birlikte satıyor ve Berchtesgaden, Oberammergau, Thüringen, Erzgebirge gibi bölgelerde ahşap oyuncak üretimini besliyor.
• Oyuncaklar Leipzig'in ilkbahar ve sonbahar panayırlarında, Noel pazarlarında satılıyor.
• 18. yüzyılda büyük kentlerdeki “Nürnberg dükkânları” oyuncağı yine başka eşyalarla birlikte satıyor.
• 1790'lardan itibaren Nürnberg'de Bestelmeier, Berlin'de Catel gibi firmalar posta katalogları çıkarıyor.
• Yalnızca oyuncak satan dükkânlar sanayi çağında, 19. yüzyılın ortasından itibaren ortaya çıkıyor.

Yani tek bir “ilk dükkân” yerine dört yüz yıllık bir geçiş var: Oyuncak önce üretiliyor, sonra her şeyin satıldığı dükkânlarda kendine bir raf buluyor, en sonunda kendi dükkânına kavuşuyor.

1928'de yayımlanan Karl Gröber'in oyuncak tarihi de aynı tabloyu çiziyor. Gröber'e göre 17. ve 18. yüzyılda Nürnberg'de yalnızca oyuncakla uğraşan bir ihracatçı tüccar yoktu; oyuncak, daha büyük sevkiyatların bir parçasıydı, çoğu zaman da en büyük parçasıydı. Ustalar ürünü kendileri satmıyor, bir aracıya veriyordu (Alman oyuncak sanayisinde bu düzene “yayıncılık” deniyordu). Aracı birçok ustanın üretimini topluyor, dünyanın büyük sanayi kentlerindeki depolarına gönderiyor, oradan gezgin satıcılar küçük alıcılara ulaştırıyordu. Gröber, Venedik'te 1566'da bebeklerin ve başka ahşap oyuncakların satıldığını da kaydediyor. Dükkânlar konusunda açık konuşuyor: 18. yüzyılda dükkândan satış bugünkü kadar yaygın değildi, ve yaklaşık 1800'e kadar oyuncağın ustanın ve aracının elinden çıktıktan sonra ne olduğuna dair net bir tablo yok.

Antonia Fraser'ın 1966 tarihli oyuncak tarihi tabloyu biraz daha geriye çekiyor: Nürnberg'de 1413 gibi erken bir tarihte bir bebek yapımcısı kayıtlı; 1413 ve 1465 kayıtları bebek üretimini ana iş edinmiş el işçilerini gösteriyor (s. 66). Fraser da satışın 1850'ye kadar aracı üzerinden yürüdüğünü, aracının Avrupa'nın başlıca kentlerinde depolar tuttuğunu ve oyuncağın çoğu zaman başka malların arasında sevk edildiğini yazıyor (s. 74). Fraser dipnot kullanmıyor; kayıtların kaynağını vermiyor.

Ormandan panayıra

Almanya'nın ahşap oyuncak bölgeleri bu geçişin iyi bir örneği. Seiffen'deki Erzgebirge Oyuncak Müzesi'nin “anlatıldığına göre” diye aktardığı bir hikâyeye göre, 1699'da Johann Friedrich Hiemann adında bir tornacı ürettiği ahşap eşyaları bir el arabasına yükleyip Leipzig panayırına götürdü ve sipariş alarak döndü. 18. yüzyıl boyunca, azalan kalay madenciliğinin yerini bölgede ağaç tornacılığı aldı.

Bölgenin turizm tanıtımına göre Berchtesgaden'de oyuncak, kışın tarla işi olmayan yoksul köylülerin işiydi. Aracı tüccarlar bu oyuncakları toplayıp seyyar satıcılarla Alpler'in ötesine, Venedik'e ve kuzeyde Münih'e, Nürnberg'e taşıttı.

Bu oyuncaklar bir dükkândan değil, bir tüccar ağından geçerek çocuğa ulaşıyordu.

Gröber, 18. yüzyılın sonu ve 19. yüzyılın başındaki satış kataloglarına da değiniyor. Nürnbergli G. H. Bestelmeier'in kataloğunu bu türün bilinen en eski örneği olarak anıyor ve 1.200'den fazla kalem içerdiğini yazıyor. Katalogda bebek odaları, dükkân ve çiftlik oyuncakları gibi pahalı işlerin yanında denge oyuncakları, optik ve ses deneyleri için aletler, sihir kutuları da var. Bestelmeier bütün oyuncakların Nürnberg ustalarının elinden çıktığını söylüyor, çünkü yurt dışında yapılan oyuncakların Nürnberg'de satılması yasakmış. Gröber ise resimlere bakınca bunların birçoğunun Sonneberg ve Gröden oymacılarının kataloglarında da bulunduğunu belirtiyor. Aynı yazar, 1850'ye gelindiğinde neredeyse her büyük özel dükkânın basılı bir fiyat listesi çıkarmış olması gerektiğini ekliyor.

“Oyuncak dükkânı” her zaman çocuklar için değildi

18. yüzyıl İngiltere'sinde “toyshop” diye anılan dükkânlarda ne satıldığına bakınca şaşırıyorsunuz. Tarihçi Vanessa Brett, Bath'daki Bertrand dükkânını incelediği kitabında bu dükkânların asıl malının altın enfiye kutuları, tokalar, saatler, bastonlar ve porselen olduğunu anlatıyor. “Toy” kelimesi o dönemde süslü küçük eşya anlamına da geliyordu. Bu dükkânlar çocuk oyuncağı da satıyordu; ama tiyatro bileti de, bilimsel alet de satıyordu.

Bu yüzden bir 18. yüzyıl belgesinde “oyuncak dükkânı” geçtiğinde, orada çocuk oyuncağı satıldığını varsaymak yanlış olabilir.

Hamleys gerçekten 1760'ta mı kuruldu?

Hamleys'in anlatımına göre William Hamley 1760'ta Londra'da High Holborn'da “Noah's Ark” (Nuh'un Gemisi) adlı bir dükkân açtı. Şirket 1881'de Regent Street'te bir şube açtı. Hamleys bugün kendini dünyanın en eski oyuncak dükkânı olarak tanıtıyor.

1760 tarihinin dayanağına bakınca durum değişiyor. Bu tarih, şirketin 1880'lerdeki “1760'tan beri” yazan ilanlarına ve aile anlatısına dayanıyor. Soykütüğü araştırmacılarının WikiTree'de derlediği kayıtlara göre ticaret rehberlerinde 1820'lerden önce High Holborn'da Hamley adına bir kayıt yok. Dükkânı işleten William Hamley 1803'te doğmuş ve dükkânı büyük olasılıkla 1825–1830 civarında devralmış. Londra Müzesi'nin dikkatli ifadesi de bunu yansıtıyor: Hamleys “dünyanın en eski oyuncak dükkânı olmakla övünüyor.”

Hamleys çok eski bir oyuncakçı; bu kesin. Ama 1760'ı bir tarih değil, bir iddia olarak okumak gerekiyor.

Fraser (1966) de Hamleys'i Londra'nın büyük oyuncakçıları arasında anıyor ve Pierotti ailesinin 1930'a kadar dükkâna bebek verdiğini yazıyor; kuruluş tarihi vermiyor (s. 166, 210). Aynı kitapta daha erken tarihli iki kayıt var: Regent Street'teki Cremer dükkânı “1830'dan önce” kurulmuş; 1642'ye tarihlenen bir metinde bir oyuncak dükkânı tabelasındaki Nuh'un Gemisi'ne gönderme yapılıyor (s. 90, 172). 1850'den sonra Londra'da Lowther Arcade ve Soho Bazaar gibi çok sayıda oyuncak çarşısı açıldı (s. 172). “Yalnızca oyuncak satan dükkân” ayrımını Fraser tartışmıyor; o ayrım Schwarz'a ait.

Paris ve New York

Au Nain Bleu, Paris, 1836. Chauvière ailesinin açtığı “Mavi Cüce”, Paris'in en ünlü oyuncakçılarından biri oldu ve aynı ailenin elinde kalarak 2006'ya kadar çalıştı. Kurucunun adı kaynaklarda farklı: Gazette Drouot Jacques-Édouard ve Louise Chauvière'i, Fraser (1966) Jean-Baptiste Chauvière ile oğlu Édouard'ı yazıyor (s. 209); hangisinin doğru olduğuna bakmadık. Adının nereden geldiği kesin değil.

FAO Schwarz, Baltimore 1862, New York 1870. Alman göçmeni Frederick August Otto Schwarz önce Baltimore'da bebek ağırlıklı bir oyuncak dükkânı açtı, 1870'te New York'a taşınıp Avrupa'dan ithal oyuncaklar sattı. Fraser (1966) kuruluş yılı olarak 1862'yi veriyor, Baltimore'u anmıyor ve dükkânın başarısını kataloglarına ve her yıl gittiği Leipzig ilkbahar panayırına bağlıyor (s. 209).

İkisi de Nürnberg'deki müzenin eski müdürü Helmut Schwarz'ın çizdiği tabloya uyuyor: Yalnızca oyuncak satan büyük dükkânlar 19. yüzyılın ortasında ortaya çıkıyor.

Dükkânın çocuğa dönmesi ayrı bir adımdı. Tarihçi Gary Cross'a (2004) göre New York'taki FAO Schwarz 1875'te sezon satışını artırmak için giydirilmiş bir Noel Baba kullandı; oyuncaklarla çevrili Noel Baba “mağarası” 1890'ların ortasında büyük kent mağazalarının düzenli özelliği oldu. Ayrıntılı Noel vitrinleri 1880'lerde başladı; 1900'e gelindiğinde oyuncak reyonlarında Noel Baba köşeleri vardı; 1910'da Gimbel's ve Bloomingdale's oyuncak reyonları Cross'un deyişiyle “müze havasını” bırakıp çocuğa dönük yerler oldu (s. 94, 96–97). Yani yalnızca oyuncak satan dükkândan çocuğa seslenen oyuncak reyonuna geçiş yarım yüzyıl daha sürdü. Cross'un kitabı ABD hakkında; aynı dönüşümün Beyoğlu mağazalarında ne zaman yaşandığını bilmiyoruz.

İstanbul'un oyuncak çarşısı: Eyüp

İstanbul'da oyuncağın adresi yüzyıllarca Eyüp'tü. Bu konudaki en kapsamlı akademik çalışma, tarihçi İhsan Erdinçli'nin 2022'de Belleten'de yayımlanan makalesi.

Erdinçli'nin aktardığına göre Evliya Çelebi, 17. yüzyılda İstanbul'da oyuncakçılığı 100 dükkân ve 105 kişiyle bir esnaf kolu olarak sayıyor. “Bin türlü oyuncak” arasında kamış düdükler, topaçlar ve davullar var. Evliya, Eyüplü oyuncakçıların IV. Murad (1623–1640) döneminde esnaf alayında yürüdüğünü de yazıyor.

Eyüp'te ne yapılıyordu? 19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başı yazarlarının, Ahmed Rasim'in, Refik Halid Karay'ın, Sermet Muhtar Alus'un hatıralarında hacıyatmazlar, kaynana zırıltıları, düdükler, Karagöz figürleri, tahta kılıçlar ve trampetler geçiyor. Bekir Onur'a göre malzeme şehrin artıklarından geliyordu: Tahtakale'den tahta parçaları, teneke kırpıntıları, mezbahadan bağırsak ve deri, Kağıthane ve Alibeyköy'den kil. Dilek Akbulut'un bir makalesine göre Eyüp oyuncakları daha çok erkek çocuklara göreydi; çünkü müşterilerin çoğu, sünnetten önce Eyüp Sultan türbesine getirilen oğlanlardı.

Eyüp oyuncakçılığıyla ilgili yaygın bir hikâye var: İlk Eyüp oyuncağını Nizam-ı Cedid askeri Dökmeci Hasan Ağa yapmış. Erdinçli bu hikâyenin 1959'da yazılmış bir makaleye dayandığını ve tarih açısından tutmadığını gösteriyor. Nizam-ı Cedid 18. yüzyılın sonunda kuruldu; Eyüp oyuncakçılığı ise bundan yaklaşık 150 yıl önce belgeleniyor.

Beyoğlu vitrinleri ve Eyüp'ün sonu

19. yüzyılın ikinci yarısında İstanbul'a Avrupa'dan fabrika oyuncakları gelmeye başladı. Erdinçli, 1881–1914 arasında yayımlanan ticaret yıllığı Annuaire Oriental du Commerce'in 21 cildinden bir oyuncakçı listesi çıkarıyor. Beyoğlu'nda Cadde-i Kebir'deki Bazar Allemand bunlardan biri. Paris'in ünlü mağazası Bon Marché'nin ise İstanbul'da şubesi yoktu; ürünlerini bir temsilci satıyordu. Şair Cenab Şahabeddin'in ailesi oyuncak kurşun askerleri Bon Marché'den alırmış.

1894 mali yılında yaklaşık 3,17 milyon kuruşluk oyuncak ithal edildi, ihracat ise sıfırdı. 1890'lardan itibaren gazeteler gözlerini açıp kapayan, konuşan bebeklerden söz ediyordu.

Yılmaz ve Zachs'ın Osmanlı çocukluğu derlemesinde (2021) Leyla Kayhan Elbirlik, 18. yüzyıl sonundaki bir öğüt metninde oyuna ve oyuncağa nasıl bakıldığını 19. yüzyıl sonuyla karşılaştırırken bu dönemdeki değişimi dükkânların çoğalmasıyla ilişkilendiriyor: Ona göre dükkânlar, toplumun bu nesneleri ve mekânları çocuklara özgü saydığını gösteriyordu. Bu, Elbirlik'in yorumu; biz bu yorumun dayandığı kaynağa bakmadık.

Eyüp ise bu yıllarda hızla geriledi. 1890'da bir gazete oyuncakçıları çağın gerisinde kalmakla eleştiriyordu; 1894'te bir başka gazete çarşıda yalnızca bir iki dükkân kaldığını yazıyordu. Ahmed Rasim 1921'de şöyle diyordu: “O koca çarşıda bir tane oyuncakçı dükkânı kalmış!” Zanaat 2005'ten sonra “Tarihî Eyüp Oyuncakları” adıyla yeniden canlandırılmaya çalışıldı.

Bu yazı neyi göstermiyor

• “İlk oyuncak dükkânı” sorusunun belgelere dayanan tek bir cevabı yok; burada bir uzmanın çizdiği genel tabloyu aktardık.
• Elimizdeki kayıtlar Hamleys'in 1760 tarihini çürütmüyor, yalnızca desteklemiyor. Daha eski bir belge ortaya çıkarsa tablo değişebilir.
• Seiffen'deki 1699 panayır hikâyesini müze de “anlatıldığına göre” diye veriyor.
• Osmanlı dönemi oyuncakçılarıyla ilgili bilgilerin büyük kısmını Erdinçli'nin makalesinden aldık; makalenin kullandığı arşiv belgelerini kendimiz görmedik.
• Cumhuriyet döneminin ilk oyuncak üreticileri ve dükkânları ayrı bir araştırma gerektiriyor; bu yazıya almadık.
• Gröber'in kitabı 1928'de yayımlandı ve dayandığı belgeleri görmedik. Ortaçağ kayıtlarının oyuncak imalatının nasıl örgütlendiğine dair bilgi vermediğini, ancak 16. yüzyıldan itibaren bir görüntü edinebildiğimizi yazıyor; yazıdaki 1400 civarı tarihi Helmut Schwarz'a ait, Gröber'e değil. Kitapta Hamleys da, Eyüp de geçmiyor. Fraser'ın (1966) kitabında Hamleys var ama tarihsiz; Osmanlı ve Eyüp yok; Fraser dipnot kullanmıyor, bu yüzden 1413 ve 1642 kayıtlarının kaynağını bilmiyoruz.

Sık sorulan sorular

Dünyanın ilk oyuncak dükkânı hangisi?

Belgelere dayanan tek bir cevap yok. Oyuncak 1400'lerden beri Nürnberg'de ticari olarak üretiliyordu ama yüzyıllarca başka mallarla birlikte satıldı. Yalnızca oyuncak satan dükkânlar 19. yüzyılın ortasında ortaya çıktı. Gröber (1928) de 18. yüzyılda dükkândan satışın bugünkü kadar yaygın olmadığını yazıyor.

Hamleys dünyanın en eski oyuncakçısı mı?

Hamleys 1760'ta kurulduğunu ve dünyanın en eski oyuncak dükkânı olduğunu söylüyor. Ancak bu tarih şirketin kendi ilanlarına ve aile anlatısına dayanıyor; ticaret rehberlerinde 1820'lerden önce bir Hamley kaydı bulunmamış.

Osmanlı'da oyuncak nerede satılırdı?

İstanbul'da oyuncağın merkezi Eyüp'tü. Evliya Çelebi 17. yüzyılda İstanbul'da 100 oyuncakçı dükkânı sayıyor. 19. yüzyılın sonunda Beyoğlu'ndaki Avrupa mağazaları ithal fabrika oyuncaklarıyla öne çıktı ve Eyüp çarşısı küçüldü.

Eyüp oyuncaklarını ilk kim yaptı?

Bilinmiyor. Sık anlatılan Dökmeci Hasan Ağa hikâyesi, Eyüp oyuncakçılığı Nizam-ı Cedid'den yaklaşık 150 yıl önce belgelendiği için tarihsel olarak tutmuyor.

Kaynaklar

• Helmut Schwarz, oyuncak ticaretinin tarihi: Spielwarenmesse
• Konrad Auerbach (2018), Erzgebirge oyuncak üretiminin doğuşu: Seiffen Oyuncak Müzesi
• Vanessa Brett, Bertrand's Toyshop in Bath (2014): kitap tanıtımı
• Hamleys'in kuruluş tarihi üzerine kayıtlar: WikiTree
• Au Nain Bleu: Gazette Drouot
• FAO Schwarz: Encyclopedia.com
• Erdinçli (2022), “Değişim Çağında Osmanlı İstanbul'unda Oyuncaklar ve Oyun Nesneleri”, Belleten: tam metin
• Akbulut (2009), “Günümüzde Geleneksel Oyuncaklar”, Millî Folklor 84
• Berchtesgaden ahşap oyuncakları: bölgenin turizm tanıtım sayfası
• Bayar (2021), Eyüp oyuncakçılığı geleneği, yüksek lisans tezi: özet
• Karl Gröber, Children's Toys of Bygone Days (New York: F. A. Stokes, 1928; İngilizce çeviri), s. 14–19, 53–55
• Gülay Yılmaz ve Fruma Zachs (der.), Children and Childhood in the Ottoman Empire (Edinburgh University Press, 2021): Leyla Kayhan Elbirlik, bölüm 5, s. 142
• Cross, G. (2004), The Cute and the Cool: Wondrous Innocence and Modern American Children's Culture, Oxford University Press, s. 94, 96–97
• Fraser, A. (1966), A History of Toys, Weidenfeld & Nicolson (okunan: 1972 Spring Books baskısı), s. 66–67, 74, 90, 102, 166, 172, 196–200, 209–210