Çocuğunuzun Zihinsel Gelişimi sayfasına dön

Ekran süreleri nasıl azaltılır

Ekran süreleri nasıl azaltılır

16 Ekim 2026

Kısaca: Resmî kuruluşlar ekran süresi için ortak bir sayı vermiyor: Dünya Sağlık Örgütü (2019) 2–4 yaşta günde en fazla 1 saat diyor, Birleşik Krallık'ın 2026 uzman paneli ise tek bir “güvenli” eşik için net kanıt olmadığını yazıyor. Sayıdan daha iyi kanıtlanmış olanlar alışkanlıklar: arka planda açık televizyon, ebeveynin telefonu, çocuğu cihazla sakinleştirmek ve yatmadan önceki saat. 105 aileyle yapılan bir denemede (2024) yatmadan önceki saatte ekranı kaldırmak mümkün oldu ve uykuya mütevazı bir katkı sağladı. Ekranı azaltmanın uzun vadeli sonuçlarını gösteren bir çalışma bulamadık. Yazıda kanıtı sınırlarıyla ve bu hafta denenebilecek beş adımı (bizim önerimiz) anlattık.

Okuma süresi yaklaşık 7 dakika

Yazıyı yalnızca kanıtı olan önerilerle sınırlamaya çalıştık; oyuncak almak bu yazının önerilerinden biri değil.

Akşam yemeği hazırlanıyor. Çocuk yerde oynuyor, oturma odasında televizyon açık, kimse ona bakmıyor. Bu sahne hiçbir ekran süresi sayacına girmez. Ama araştırmacılar tam bu sahneyi incelemiş. Yazıda önce resmî kuruluşların ne dediğine, sonra gerçekten sınanmış alışkanlıklara bakıyoruz.

Kaç dakika olmalı? Kuruluşlar aynı şeyi söylemiyor

Kuruluş Yıl Ne diyor?
Dünya Sağlık Örgütü 2019 1 yaş altında ekran önerilmiyor. 1 yaşta oturarak ekran önerilmiyor. 2–4 yaşta oturarak ekran en fazla 1 saat; daha azı daha iyi.
Birleşik Krallık hükûmeti (ebeveyn rehberi) Mart 2026 2 yaş altında, ailenin birlikte yaptığı etkinlikler dışında ekrandan kaçının. 2–5 yaşta günde 1 saati hedefleyin, mümkünse daha az. Yatak odası ve yemekler ekransız olsun. Yatmadan önceki saatte ekrandan kaçının.
Amerikan Pediatri Akademisi Ocak 2026 Duyuruda sayısal bir süre sınırı yok. Aile medya planı, ekransız alanlar (araba, yemek sofrası) ve ebeveynin örnek olması öne çıkıyor.
Birleşik Krallık Kraliyet Çocuk Sağlığı Koleji (RCPCH) 2019 Genel bir süre eşiği öneremiyor. Net önerisi tek: yatmadan önceki saatte ekranlardan kaçınılması.

Sayıların dayanağı zayıf, ve kuruluşlar bunu kendileri söylüyor. Birleşik Krallık'ın Mart 2026 tarihli uzman raporu 63 sistematik derlemeyi tarıyor. Raporda çalışmaların çoğunun kesit çalışması ve düşük kaliteli olduğu, tek bir güvenli eşik için net kanıt bulunmadığı ve önerilerin doğrudan kanıta değil çocuk gelişimi bilgisine ve uluslararası rehberlere dayandığı yazıyor. Aynı rapor, günde bir saatin altındaki ekran kullanımında zarara dair az kanıt olduğunu da belirtiyor.

Sayıyı sorgulayan bir çalışma da var. Przybylski ve Weinstein (2019), 2–5 yaşındaki 19.957 çocuğun ebeveynleriyle yaptıkları telefon görüşmelerinde, Amerikan Pediatri Akademisi'nin o dönemki 1 ve 2 saatlik sınırlarını çocukların esenlik ölçütleriyle destekleyen bir bulgu bulamadı. Sınırı: esenlik ebeveynin anlatımına dayanıyor ve çalışma tek bir zamanda yapılmış bir kesit çalışması. Yani sayı bir pusula olabilir, ama bir eşik değil.

Sayıdan çok, üç alışkanlık

1. Arka planda açık televizyon

Kirkorian ve arkadaşları (2009), 12, 24 ve 36 aylık 51 çocuğu ebeveynleriyle bir saat laboratuvarda serbest oynattı; sürenin yarısında arka planda yetişkinlere yönelik bir program açıktı. Televizyon açıkken ebeveyn-çocuk etkileşiminin hem miktarı hem kalitesi azaldı. Schmidt ve arkadaşları (2008), benzer yaşlardaki 50 çocukla yaptıkları deneyde, çocuklar televizyona dakikada bir kereden az baksalar da arka planda açık televizyonun oyun bölümlerini kısalttığını buldu. Sınırlar: bunlar küçük gruplarla bir saatlik laboratuvar çalışmaları ve anlık etkiyi ölçüyor; uzun vadeli sonuç ölçülmedi.

2. Ebeveynin telefonu

Reed ve arkadaşları (2017), 38 anne ile 2 yaşındaki çocuklarıyla bir deney yaptı: Her anne çocuğa iki yeni sözcük öğretti; bir öğretim sırasında telefon çaldı. Telefonun kesmediği sözcüğü çocuklar öğrendi, kesilen sözcüğü öğrenmedi; oysa sözcük iki durumda da aynı sayıda söylenmişti. Sınır: tek bir laboratuvar deneyi, anlık sonuç ve kesinti bir telefon aramasıydı; başka kesintilerin de benzer etki yapıp yapmayacağını bilmiyoruz.

Gündelik hayata daha yakın bir çalışmada McDaniel ve Radesky (2018), 337 ebeveyni altı ay boyunca dört kez araştırdı ve ebeveynin cihazla bölünmesinin sonraki çocuk davranış sorunlarını öngördüğünü, davranış sorunlarının ise ebeveyn stresini, stresin de yeniden cihaz kullanımını artırdığını buldu. Etkiler küçüktü, her şey ebeveynin kendi bildirimine dayanıyordu ve bir döngü söz konusuydu; yani tek yönlü bir suçlama çıkmıyor.

3. Çocuğu cihazla sakinleştirmek

Radesky ve arkadaşları (2023), ortalama yaşı 3,8 olan 422 çocuğu altı ay izledi. Çocuğu sık sık cihazla sakinleştirmek, sonraki aylarda erkek çocuklarda ve mizacında coşkunluk (“surgency”) yüksek olan çocuklarda daha yoğun duygusal tepkilerle ilişkiliydi; tüm örneklemde değil. Araştırmacılar, bunun çocuğun sakinleşmeyi öğrenme fırsatını azaltmasından kaynaklanabileceğini düşünüyor. Sınırları: örneklem görece avantajlı bir ebeveyn grubundan ve bu bir ilişki, kanıtlanmış bir neden değil. Ara sıra cihazla sakinleştirmenin zararlı olduğunu göstermiyor.

En iyi kanıtlı değişiklik: yatmadan önceki saat

Hem RCPCH hem Birleşik Krallık rehberinin ortak önerisi bu. Pickard ve arkadaşları (2024), İngiltere'de 105 aileyle bir deneme yaptı. Çocuklar 16–30 aylıktı (ortalama 23,7 ay) ve yatmadan önce ekran izliyordu. Aileler üç gruba ayrıldı: yedi hafta boyunca yatmadan önceki saatte ekranı kaldıranlar ve çocuğa “yatış kutusu” (ekran dışı etkinliklerden oluşan bir kutu) verenler, yalnızca kutuyu verenler ve hiçbir şey yapmayanlar. Katılımcıların %99'u çalışmayı tamamladı, uyum oranı %94'tü, ebeveynlerin bildirdiği ekran süresi belirgin şekilde düştü.

Uykuda sonuç mütevazıydı. Ölçülen uyku verimliliği, yalnızca kutu verilen gruba göre belirgin biçimde daha iyiydi, ama hiçbir şey yapmayan gruba göre fark belirsiz kaldı. Dikkat ölçümlerinde fark çıkmadı. Yazarlar bulguları “ön ve mütevazı” olarak tanımlıyor ve daha büyük bir deneme gerektiğini söylüyor. Üstelik 5 yaş altında ekran-uyku ilişkisini inceleyen 31 çalışmalık bir derleme (Janssen ve arkadaşları, 2020), ilişkiyi buluyor ama kanıt kalitesini “çok düşük” olarak değerlendiriyor.

Bu çalışma salt bir yasağı değil, bir değişimi sınadı: Ekranın yerine bir şey konuyordu. Yalnızca kutu verilen grubun uyku verimliliği, ekranın da kaldırıldığı gruptan düşüktü; yani kutunun tek başına uykuyu düzelttiğine dair bir işaret yok.

Ekranı azaltmak işe yarıyor mu?

Elimizdeki en güçlü deneme küçük çocuklar için değil. Schmidt-Persson ve arkadaşları (2024), Danimarka'da ortalama yaşı yaklaşık 9 olan 181 çocuk ve ergenin yer aldığı 89 aileyi iki gruba ayırdı: bir gruptan iki hafta boyunca boş zaman ekran kullanımını haftada en fazla 3 saate indirmesi ve telefon ile tabletlerini teslim etmesi istendi. Bu grupta çocukların davranış güçlükleri, ebeveyn anketinde 1,67 puan azaldı (etki büyüklüğü 0,53); kaygı gibi içe dönük belirtiler azaldı, sosyal davranışlar arttı. Sınırlar: sonuçlar ebeveyn anketine dayanıyor, ailelerin hangi gruba girdiğini bilmesi engellenemedi, süre yalnızca iki hafta ve çocuklar okul çağında. Etkinin süreceğini ya da küçük çocuklar için de geçerli olduğunu söyleyemeyiz.

Bu hafta deneyin

Bunlar bizim önerimiz; yukarıdaki bulgulardan çıkardık, evde sınanmış bir program değil.

  1. Arka plan televizyonu kapatın. Çocuğun oynadığı saatlerde kimse izlemiyorsa televizyon kapalı olsun.
  2. Telefonu görüş alanından çıkarın. Çocukla oynarken ya da bir şey öğretirken telefon başka bir odada ya da çekmecede dursun.
  3. Yatmadan önceki saati ekransız geçirin. Yerine sakin etkinliklerden oluşan bir kutu hazırlayın (kitap, boya kalemi, yapboz gibi). Bir hafta boyunca yatış saatini ve uykuya dalma süresini not edin.
  4. Sakinleştirmek için önce başka bir yol deneyin. Kucağa almak, birlikte oturmak, su içmek gibi. Cihaz tamamen yasak olmasın; ilk seçenek olmasın.
  5. Yemek masasını ve yatak odasını ekransız bırakın. Birleşik Krallık rehberi yemekleri ve yatak odasını, Amerikan Pediatri Akademisi yemek sofrasını ekransız bırakmayı öneriyor.

Bu yazı neyi göstermiyor

  • Ekran süresini azaltmanın uzun vadeli sonuçlarını gösteren bir çalışma bulamadık; Danimarka denemesi iki hafta sürdü ve çocuklar okul çağındaydı.
  • Alışkanlıklarla ilgili çalışmaların çoğu küçük gruplarla yapılmış (38–105 aile), laboratuvarda ve anlık etkiyi ölçüyor.
  • Gözlem çalışmalarında bağlantılar küçük. Birleşik Krallık raporuna göre gelir ve ebeveyn eğitimi hesaba katılmayınca bağlantılar abartılıyor ve neden-sonuç yönü iki taraflı olabilir.
  • Ekranın her kullanımını aynı saymıyoruz. Birleşik Krallık rehberi, ailenin birlikte yaptığı etkinlikleri (örneğin yakınlarla görüntülü konuşmak ya da fotoğraf albümüne birlikte bakmak) ekran uyarısının dışında tutuyor; biz de bu yazıda onları ele almadık.
  • Çocuğunuzun uykusu, davranışı ya da gelişimi sizi endişelendiriyorsa çocuk doktoruna danışın.

Sık sorulan sorular

Günde kaç saat ekran güvenli?

Tek bir güvenli sayı yok. Dünya Sağlık Örgütü 2–4 yaşta oturarak ekranı günde en fazla 1 saat olarak öneriyor; Birleşik Krallık'ın uzman paneli bir saatin altında zarara dair az kanıt olduğunu, ama tek bir güvenli eşik için net kanıt bulunmadığını yazıyor.

Arka planda açık televizyon zararlı mı?

Laboratuvar deneylerinde ebeveyn-çocuk etkileşimini ve oyun sürelerini azalttı (51 ve 50 çocuk, bir saatlik oturumlar). Uzun vadeli etkisi ölçülmedi.

Ekran çocuklarda dopamin bağımlılığı yapar mı?

Küçük çocuklarda bunu gösteren bir çalışma bulamadık. “Dopamin” iddiasının kaynağı olarak gösterilen çalışma, 1998'de yetişkinlerle bir video oyunu sırasında yapılmış bir görüntüleme çalışması. Fransa'nın 2024 tarihli uzman komisyonu “ekran bağımlılığı” kavramının bilim tarafından henüz tanınmadığını yazıyor.

Yatmadan önce ekranı kapatmak uykuyu düzeltir mi?

İngiltere'deki küçük bir denemede (105 aile, 16–30 aylık çocuklar) uykuya mütevazı bir katkı çıktı; hiçbir şey yapmayan gruba göre fark belirsizdi. Yine de hem Birleşik Krallık rehberi hem RCPCH bu önerinin arkasında.

Kaynaklar